Europa Środkowo-Wschodnia (CEE) od dwóch dekad staje się coraz ważniejszym kierunkiem fuzji i przejęć (M&A). Wejście na szybko rosnący rynek, dostęp do wykwalifikowanej i taniej kadry, brama do pozostałych krajów członkowskich Unii Europejskiej (UE) oraz przyjazne otoczenie biznesowe to tylko niektóre z licznych atutów regionu. Spodziewamy się, że ta wyraźna dynamika M&A się utrzyma, w miarę jak gospodarki CEE będą dalej rosły, a na rynku będą pojawiać się nowe okazje inwestycyjne.
Ten raport to pogłębione studium kluczowych trendów na rynku M&A w regionie CEE, zarówno w ujęciu regionalnym, jak i w podziale na poszczególne kraje. Analizujemy medianę wartości transakcji i mnożniki wyceny w transakcjach M&A w CEE oraz w pozostałej części Europy i pokazujemy „dyskonto CEE”. Na koniec przyglądamy się wskaźnikom gospodarczym, takim jak liczba ludności, PKB i koszty pracy, które zachęcają zagranicznych nabywców do ekspansji w regionie.
Nasza analiza obejmuje kraje Europy Środkowej i Wschodniej, które są częścią Unii Europejskiej. Kraje objęte naszą analizą to Bułgaria, Chorwacja, Czechy (znane również jako Czechia), Estonia, Węgry, Łotwa, Litwa, Polska, RumunięSłowacja i Słowenia.
Fuzje i przejęcia w Europie Środkowo-Wschodniej: trendy i spostrzeżenia
Całkowity roczny wolumen transakcji wzrósł 6-krotnie w porównaniu do poziomu sprzed 21 lat.
W ciągu dwóch dekad, od 2003 do 2024 roku, region CEE odnotował imponujący, sześciokrotny wzrost liczby transakcji M&A: z zaledwie 169 do aż 1 074. Choć 9,2-procentowy CAGR na przestrzeni 21 lat robi wrażenie, warto zaznaczyć, że wzrost ten nie był równomierny przez cały ten okres.
Po solidnym starcie w pierwszych latach liczba transakcji spadła w latach 2007-2009 o 43% na skutek globalnego kryzysu finansowego. W 2010 roku nastąpiło silne odbicie, gdy poprawiły się globalne warunki finansowe. Dalszy wzrost na początku nowej dekady hamował jednak europejski kryzys zadłużeniowy, który osłabił zaufanie konsumentów i firm w całej Europie.
W 2013 roku łączny wolumen transakcji osiągnął nowy rekord na poziomie 737 i utrzymywał się w tych okolicach do 2021 roku. W 2021 roku sprzyjający apetyt na ryzyko wywindował liczbę transakcji do bezprecedensowych poziomów. Mimo narastających przeciwności w 2022 roku, zwłaszcza rosyjskiej inwazji na Ukrainę i dwucyfrowej inflacji, aktywność M&A w CEE okazała się odporna: w ciągu roku zawarto rekordowe 1 245 transakcji. W latach 2023 i 2024 wolumen transakcji utrzymał się stabilnie na poziomie około 1 100, znacznie powyżej mediany 700 transakcji rocznie w całym badanym okresie.
Polska wyrasta na potęgę M&A, odpowiadając za 1/3 całego wolumenu transakcji
Spośród 11 krajów uwzględnionych w tej analizie, Polska była zdecydowanym liderem pod względem liczby transakcji. To zdecydowanie największa gospodarka regionu: jej realne PKB sięgnęło 633,6 mld USD w 2023 roku. Mimo ogromnej skali gospodarka Polski rozwijała się przez lata w imponującym tempie, znacznie wyprzedzając większość krajów Europy Zachodniej. To właśnie wolumen transakcji w Polsce był wspierany przez zróżnicowaną gospodarkę, dużą populację (około 37 milionów), tanią siłę roboczą i konkurencyjną pulę talentów.
Oprócz znakomitych wyników Polski znaczący wzrost wolumenu transakcji odnotował również rynek M&A w Czechach, napędzany rozkwitającą branżą technologiczną, dynamicznie rosnącym sektorem konsumenckim i silnym przemysłem. Z kolei M&A w Rumunii odpowiadało za 11% całości M&A w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 2003-2024, co jest obiecującym sygnałem dla szybko rosnącej gospodarki tego kraju.
Zagraniczni nabywcy ściągają do CEE w poszukiwaniu okazji do transgranicznego M&A
51% transakcji ma charakter transgraniczny
Transgraniczna aktywność M&A w CEE, poza nielicznymi wyjątkami, konsekwentnie przewyższała transakcje krajowe. Wynika to z dużego zainteresowania regionem ze strony inwestorów zagranicznych, których przyciąga rosnąca gospodarka, wykwalifikowana i niedroga kadra oraz reputacja regionu jako miejsca pionierskich innowacji technologicznych.
Patrząc na poszczególne kraje, te o mniejszym łącznym wolumenie transakcji mają zwykle wyższy udział transakcji transgranicznych (np. transakcje M&A w Bułgarii, na Łotwie i w Słowenii). Większość z tych krajów ma mniejszą gospodarkę, co oznacza, że przejęć może dokonywać mniej lokalnych graczy.
Oprogramowanie i przemysł są głównymi celami inwestycji zagranicznych w Europie Środkowo-Wschodniej
Transgraniczne transakcje M&A cechowała, w różnych branżach, niezwykła różnorodność: żadna pojedyncza branża nie odpowiadała za więcej niż 10% wszystkich transakcji. Mimo to na czoło, z 635 transakcjami, wysunął się software, tuż za nim uplasował się przemysł z 543 transakcjami. Biorąc pod uwagę szybko rozwijające się w regionie centrum technologiczne, spodziewamy się, że udział software w M&A będzie w przyszłości rósł.
Nabywcy z USA i Niemiec to czołowi gracze na rynku M&A w CEE
USA i Niemcy odpowiadały łącznie za ponad 1/5 wszystkich transgranicznych transakcji M&A przeprowadzonych w latach 2003-2024 w Europie Środkowo-Wschodniej. Nabywców z tych dwóch krajów szczególnie interesowały branże: software, przemysł, finanse, motoryzacja i handel detaliczny. Atrakcyjność możliwości redukcji kosztów to siła napędowa strategicznej decyzji nabywców z USA i Europy Zachodniej o ekspansji w CEE. Jak pokazujemy szczegółowo w dalszej części raportu, średni godzinowy koszt pracy w większości krajów Europy Zachodniej w 2023 roku był co najmniej dwukrotnie wyższy niż średnia dla CEE.
Znaczące inwestycje strategiczne i dynamiczna scena private equity
Inwestycje strategiczne to fundament fuzji i przejęć w CEE. Dynamiczne gospodarki regionu stwarzają wyjątkową okazję dla lokalnych i zagranicznych firm, które chcą rozwijać się dzięki M&A.
W szczególności takie kraje jak Polska, Czechy, Estonia i Litwa słyną z silnych kompetencji technologicznych i przyciągają nabywców poszukujących najwyższej klasy technologii. Co więcej, wiele branż w regionie jest rozdrobnionych, a nabywcy strategiczni ogromna pula potencjalnych celów.
Przez większość analizowanego okresu udział przejęć finansowych w regionie utrzymywał się w okolicach 20%. Wśród inwestorów finansowych najbardziej aktywne są fundusze private equity. Rynkowa euforia z końca 2020 i 2021 roku wywołała skok aktywności funduszy private equity i venture capital, przyciągając bezprecedensowy napływ kapitału i prowadząc do gwałtownego wzrostu liczby przejęć finansowych. W 2022 roku udział nabywców finansowych spadł do 22% wolumenu transakcji, co wynikało z większej niepewności i rosnących stóp procentowych, które ostudziły aktywność private equity. W 2023 roku udział nabywców finansowych wzrósł do 27%, prawdopodobnie dzięki stabilizującemu się otoczeniu i lepszej przewidywalności przyszłych stóp procentowych.
Na poziomie krajów wyróżniają się M&A w Estonii i M&A na Litwie, z najwyższym udziałem przejęć finansowych spośród wszystkich krajów CEE. Wyniki te w dużej mierze napędzają ich dynamiczne ekosystemy technologiczne, które przyciągają fundusze private equity i venture capital. Stosunkowo wysoki, na poziomie ok. 23%, był również udział transakcji M&A z inwestorem finansowym w Czechach i na Łotwie. Z drugiej strony najniższą aktywność na tym polu odnotowało M&A w Chorwacji.
Silne zainteresowanie M&A w szerokim wachlarzu sektorów
Kwitnący sektor technologiczny Europy Środkowo-Wschodniej silnie przyciąga lokalnych i międzynarodowych nabywców poszukujących w regionie okazji inwestycyjnych. Transakcje fuzji i przejęć skoncentrowane na technologiach stanowiły znaczną część wszystkich transakcji w CEE: 17,7% ogółu. W przypadku M&A w Estonii, na Litwie i w Bułgarii udział transakcji technologicznych był jeszcze wyższy, na poziomie około 25%.
Choć transakcje technologiczne przyciągały sporo uwagi, również inne sektory radziły sobie mocno na rynku M&A w CEE. Sektor konsumencki, obejmujący handel detaliczny, żywność i inną działalność związaną z konsumentami, odpowiadał za 14,6% wszystkich transakcji. Szczególnie aktywne na tych rynkach było M&A w Słowenii, Chorwacji i na Łotwie. Zaobserwowaliśmy również silny impet w sektorach finansowym, przemysłowym i energetycznym regionu.
Rozkwit rynku technologicznego M&A w CEE
Branża technologiczna była w czołówce aktywności M&A w Europie Środkowo-Wschodniej, odpowiadając za około 17% wszystkich regionalnych transakcji w latach 2003-2024. W większości analizowanych krajów był to wiodący sektor pod względem wolumenu transakcji, a patrząc na udziały procentowe, zwłaszcza w Estonii, Bułgarii i na Litwie. W ujęciu bezwzględnym dominującą siłą okazała się Polska z imponującymi 803 transakcjami technologicznymi, tuż za nią uplasowały się M&A w Czechach (411 transakcji) oraz M&A w Rumunii (266 transakcji).
Analiza transakcji M&A
W tej sekcji przeanalizujemy wartość transakcji i mnożnikach wyceny stosowane w transakcjach M&A w CEE w porównaniu z pozostałą częścią Europy. Nie wszystkie transakcje mają ujawnione dane finansowe, a zwłaszcza w mniejszych krajach jest prawdopodobne, że wartość transakcji raportują tylko te o najwyższej łącznej wartości. Dlatego w naszej analizie powstrzymujemy się od badania łącznej wartości transakcji. Zamiast tego skupiliśmy się na medianach, ponieważ pozwalają one lepiej porównać oba regiony.
Mediana wartości transakcji: CEE vs. reszta Europy
W latach 2003-2024 region Europy Środkowo-Wschodniej konsekwentnie odnotowywał niższe mediany wartości transakcji niż reszta Europy, z wyjątkiem krótkiego okresu w 2010 i 2011 roku. W latach 2006-2013 w obu regionach odnotowano spadek mediany wartości transakcji. Głównym katalizatorem tego trendu był Wielki Kryzys Finansowy z 2008 r., po którym nastąpiły kolejne kryzysy zadłużeniowe w Europie. Innym ważnym czynnikiem przyczyniającym się do spadku wartości transakcji jest rosnąca liczba transakcji obejmujących mniejsze firmy przejmowane i konsolidowane przez fundusze private equity, co wywiera presję na obniżenie mediany wartości.
Od 2014 roku nastąpił krótkotrwały okres, w którym mediana wielkości transakcji w CEE i w pozostałej części Europy weszła na ścieżkę wzrostu. Wzrost ten nie utrzymał się jednak, a mediana wielkości transakcji następnie spadła. W 2020 roku obie grupy osiągnęły najniższe mediany wielkości transakcji: 7,8 mln EUR w CEE oraz 10,0 mln EUR w pozostałej części Europy.
W 2021 r. wielkość transakcji wzrosła wraz z poprawą warunków gospodarczych, a mediana wartości w Europie Środkowo-Wschodniej i Europie niemal podwoiła się w ciągu następnego roku. Pomimo rosnących przeciwności, ten trend wzrostowy utrzymał się w 2022 roku. W tym czasie inwestorzy finansowi utrzymywali rekordowe poziomy suchego proszku, a strategie wspierane przez PE były dobrze przygotowane do konkurowania o cele o wysokiej wartości, podnosząc wartości transakcji do rekordowych poziomów.
Mediana wielokrotności EBITDA: CEE vs. reszta Europy
Mediana mnożnika EBITDA stosowanego w transakcjach M&A w regionie CEE była niższa niż w pozostałej części Europy przez większość okresu 2003-2023. Obserwowaliśmy znaczną zmienność w okresach recesji w 2008 roku i na początku 2020 roku. W 2021 roku mediana mnożnika EBITDA niemal się podwoiła, do 11,7x, ale w 2022 roku spadła do 5,8x. W 2023 roku mediana mnożnika EBITDA w CEE odbiła do 8,7x, a następnie wzrosła do 10,5x w 2024 roku, przewyższając średnią europejską.
Aby uzyskać głębsze zrozumienie długoterminowych trendów i złagodzić wpływ krótkoterminowej zmienności, uwzględniliśmy 3-letnią średnią ruchomą dla mediany mnożnika EBITDA dla Europy Środkowo-Wschodniej. Porównując ją z medianą mnożnika EBITDA dla reszty Europy, obserwujemy wyraźny trend rosnącego dyskonta w Europie Środkowo-Wschodniej do 2022 roku. Dyskonto osiągnęło najszerszy zakres w 2022 r., przy mnożniku EBITDA w pozostałej części Europy na poziomie 13,0x, podczas gdy mnożnik w Europie Środkowo-Wschodniej (CEE) spadł do historycznie niskiego poziomu 5,8x, co dało spread 7,2x. Do 2023 r. różnica ta została prawie wyeliminowana, ponieważ mediana mnożników EBITDA w pozostałej części Europy spadła z 13,0x do 9,2x. Ten spadek w pozostałej części Europy, do historycznych średnich na poziomie 10,1x, wynikał przede wszystkim ze zmieniających się nastrojów inwestorów i trwającej niepewności makroekonomicznej.
Zniżka w regionie Europy Środkowo-Wschodniej wynikała historycznie z kilku czynników, w tym mniejszych rozmiarów transakcji, mniej intensywnej konkurencji nabywców i bardziej znaczącego rozdrobnienia rynku. Co więcej, podwyższone ryzyko polityczne i gospodarcze w niektórych krajach również przyczyniło się do tego dyskonta. Wreszcie, warto zauważyć, że kilka krajów Europy Środkowo-Wschodniej ma wyższe premie za ryzyko kapitałowe, które są wykorzystywane do dyskontowania przyszłych przepływów pieniężnych, co ostatecznie prowadzi do niższych wycen.
Wielokrotność przychodów EBITDA: CEE vs. reszta Europy
Mediana mnożnika przychodów w transakcjach M&A w Europie Środkowo-Wschodniej cechowała się wyraźnie większą zmiennością niż w innych regionach Europy. Było to szczególnie widoczne w latach 2020-2021, gdy podwoiła się do 1,6x. Jednak o ile w 2022 roku mediana mnożnika przychodów w innych częściach Europy nadal stopniowo rosła, o tyle w regionie CEE spadła, do 1,0x. W 2023 roku mnożnik ustabilizował się w okolicach 1,0x, a w 2024 roku wzrósł do 1,4x przychodów.
Stosując 3-letnią średnią ruchomą w celu wygładzenia krótkoterminowych wahań, widzimy rosnące dyskonto między celami zlokalizowanymi w Europie Środkowo-Wschodniej a resztą Europy. Tendencja ta, podobnie jak w przypadku wielokrotności EBITDA, wynika z mniejszych rozmiarów transakcji i konkurencji między nabywcami, fragmentacji rynku, wyższego ryzyka politycznego i gospodarczego oraz wyższych stóp dyskontowych. W 2023 r. dyskonto to gwałtownie spadło, głównie z powodu gwałtownego spadku mnożników płaconych w innych europejskich transakcjach.
Atrakcyjne cechy gospodarki Europy Środkowo-Wschodniej
(dane za 2023 r., dane za 2024 r. są obecnie niedostępne)
Region Europy Środkowo-Wschodniej stał się atrakcyjnym miejscem dla firm chcących wejść na rynki krajowe i międzynarodowe. Dzięki zróżnicowanej gospodarce i silnemu potencjałowi wzrostu, CEE oferuje wysoko wykwalifikowaną siłę roboczą przy niskich kosztach, korzystne trendy demograficzne i znaczne bezpośrednie inwestycje zagraniczne. Co więcej, rosnąca integracja regionu z rynkami globalnymi oraz nacisk na innowacje i digitalizację stawiają CEE w roli kluczowego gracza w gospodarce światowej.
W kolejnych sekcjach przyjrzymy się bliżej dwóm istotnym zmiennym makroekonomicznym: PKB i kosztom pracy.
Realny PKB wzrósł o 3% CAGR w latach 2003-2023.
W ciągu ostatnich dwóch dekad region Europy Środkowo-Wschodniej doświadczył niezwykłego wzrostu gospodarczego, a jego średni wzrost realnego PKB znacznie przewyższał średnią Unii Europejskiej. Te imponujące wyniki można przypisać kilku czynnikom, w tym silnemu popytowi popartemu rosnącą liczbą konsumentów o średnich dochodach, wysoko wykwalifikowanej sile roboczej i atrakcyjnym zachętom inwestycyjnym. W rezultacie region stał się gorącym źródłem fuzji i przejęć, a zagraniczni nabywcy chętnie wykorzystują wysokie stopy wzrostu i sprzyjające otoczenie biznesowe.
Rosnąca kadra dostępna za 1/3 wynagrodzeń z Europy Zachodniej
Kolejnym kluczowym czynnikiem, dla którego aktywność M&A w regionie CEE rosła na przestrzeni lat, jest stosunkowo niski koszt pracy, o połowę niższy od średniej UE. Wysoko wykwalifikowana kadra regionu i niższe koszty wynagrodzeń stanowią atrakcyjną propozycję dla zagranicznych inwestorów chcących wejść na rynek. To połączenie wykwalifikowanej kadry i niższych kosztów sprawiło, że region stał się preferowanym kierunkiem dla firm chcących umocnić swoją pozycję w Europie lub rozwinąć dotychczasową działalność.
Aventis Advisors pomoże Ci poruszać się po rynku M&A w CEE
Rosnąca liczba transakcji w Europie Środkowo-Wschodniej spowodowała wzrost zapotrzebowania na doradcy M&A działających w tym regionie. Współpracując z doradcą M&A w CEE, możesz uzyskać cenny wgląd w rozwijające się kraje, branże i firmy, które mogą idealnie pasować do Twojego biznesu. Wiedza lokalnych doradców M&A jest szczególnie cenna w transakcjach transgranicznych. Mogą oni pomóc zagranicznym stronom zrozumieć dynamikę rynku oraz ramy prawne i regulacyjne, a także pokonać bariery językowe i kulturowe.
W Aventis Advisors zdobyliśmy szerokie doświadczenie we wspieraniu międzynarodowych nabywców mierzących się z wyjątkowymi zawiłościami inwestowania w regionie CEE. Dzięki dostępowi do lokalnych baz danych i sieci kontaktów możemy dostarczyć cennych informacji i wsparcia w wyborze oraz domknięciu właściwej transakcji. Doświadczenie w łączeniu zagranicznych inwestorów ze spółkami z regionu CEE pozwala nam obsłużyć wszystkie Twoje potrzeby inwestycyjne, od poruszania się w złożonych wymogach finansowych po niwelowanie różnic kulturowych.
O Aventis Advisors
Aventis Advisors jest doradca M&A dla firm technologicznych i wzrostowych, z siedzibą w CEE. Wierzymy, że światu posłużyłaby mniejsza liczba (za to lepszej jakości) transakcji M&A, realizowanych we właściwym momencie dla firmy i jej właścicieli. Naszym celem jest dostarczanie uczciwych, opartych na rzetelnej analizie porad, w których jasno przedstawiamy klientom wszystkie opcje, w tym tę, by zachować status quo.
Skontaktuj się z nami, aby omówić, ile może być warta Twoja firma i jak wygląda ten proces.
