Europa Środkowo-Wschodnia (CEE) od dwóch dekad staje się coraz ważniejszym kierunkiem fuzji i przejęć (M&A). Wejście na szybko rosnący rynek, dostęp do wykwalifikowanej i taniej kadry, brama do pozostałych krajów członkowskich Unii Europejskiej (UE) oraz przyjazne otoczenie biznesowe to tylko niektóre z licznych atutów regionu. Spodziewamy się, że ta wyraźna dynamika M&A się utrzyma, w miarę jak gospodarki CEE będą dalej rosły, a na rynku będą pojawiać się nowe okazje inwestycyjne.
Ten raport to pogłębione studium kluczowych trendów na rynku M&A w regionie CEE, zarówno w ujęciu regionalnym, jak i w podziale na poszczególne kraje. Analizujemy medianę wartości transakcji i mnożniki wyceny w transakcjach M&A w CEE oraz w pozostałej części Europy i pokazujemy „dyskonto CEE”. Na koniec przyglądamy się wskaźnikom gospodarczym, takim jak liczba ludności, PKB i koszty pracy, które zachęcają zagranicznych nabywców do ekspansji w regionie.
Nasza analiza obejmuje kraje Europy Środkowo-Wschodniej należące do Unii Europejskiej. W analizie uwzględniamy Bułgarię, Chorwację, Czechy, Estonię, Węgry, Łotwę, Litwę, Polskę, Rumunię, Słowację i Słowenię.
Gospodarka Europy Środkowo-Wschodniej: Analizowany region 1
| Kraj | Populacja (mln) | PKB (mld) | PKB na mieszkańca (tys.) | Stopa inflacji (%) | Stopa bezrobocia (%) |
|---|---|---|---|---|---|
| Polska | 36.7 | 633.6 | 17.3 | 11.5% | 2.7% |
| Rumunię | 19.1 | 236.0 | 12.4 | 10.4% | 5.6% |
| Czechy | 10.9 | 215.3 | 19.8 | 10.7% | 2.6% |
| Węgry | 9.6 | 156.2 | 16.3 | 17.1% | 4.1% |
| Słowacja | 5.4 | 104.3 | 19.2 | 10.5% | 5.8% |
| Bułgaria | 6.4 | 62.9 | 9.8 | 9.4% | 4.3% |
| Chorwacja | 3.9 | 66.4 | 17.2 | 7.9% | 6.1% |
| Litwa | 2.9 | 52.3 | 18.2 | 9.1% | 7.0% |
| Słowenia | 2.1 | 54.4 | 25.6 | 7.4% | 3.6% |
| Łotwa | 1.9 | 31.9 | 17.0 | 8.9% | 6.5% |
| Estonia | 1.4 | 27.7 | 20.3 | 9.2% | 6.3% |
Fuzje i przejęcia w CEE: trendy i wnioski
Roczny wolumen transakcji jest 6 razy wyższy niż 21 lat temu
W ciągu dwóch dekad, od 2003 do 2024 roku, region CEE odnotował imponujący, sześciokrotny wzrost liczby transakcji M&A: z zaledwie 169 do aż 1 074. Choć 9,2-procentowy CAGR na przestrzeni 21 lat robi wrażenie, warto zaznaczyć, że wzrost ten nie był równomierny przez cały ten okres.
Po solidnym starcie w pierwszych latach liczba transakcji spadła w latach 2007-2009 o 43% na skutek globalnego kryzysu finansowego. W 2010 roku nastąpiło silne odbicie, gdy poprawiły się globalne warunki finansowe. Dalszy wzrost na początku nowej dekady hamował jednak europejski kryzys zadłużeniowy, który osłabił zaufanie konsumentów i firm w całej Europie.
W 2013 roku łączny wolumen transakcji osiągnął nowy rekord na poziomie 737 i utrzymywał się w tych okolicach do 2021 roku. W 2021 roku sprzyjający apetyt na ryzyko wywindował liczbę transakcji do bezprecedensowych poziomów. Mimo narastających przeciwności w 2022 roku, zwłaszcza rosyjskiej inwazji na Ukrainę i dwucyfrowej inflacji, aktywność M&A w CEE okazała się odporna: w ciągu roku zawarto rekordowe 1 245 transakcji. W latach 2023 i 2024 wolumen transakcji utrzymał się stabilnie na poziomie około 1 100, znacznie powyżej mediany 700 transakcji rocznie w całym badanym okresie.
M&A w CEE: Łączny wolumen transakcji, 2003 – 2024
Polska wyrasta na potęgę M&A, odpowiadając za 1/3 całego wolumenu transakcji
Spośród 11 krajów uwzględnionych w tej analizie Polska była zdecydowanym liderem pod względem liczby transakcji. To zdecydowanie największa gospodarka regionu: jej realne PKB sięgnęło 633,6 mld USD w 2023 roku. Mimo ogromnej skali gospodarka Polski rozwijała się przez lata w imponującym tempie, znacznie wyprzedzając większość krajów Europy Zachodniej. To właśnie wolumen transakcji w Polsce napędzały m.in. zróżnicowana gospodarka, duża populacja (ok. 37 mln), niskie koszty pracy oraz konkurencyjna pula talentów.
Oprócz znakomitych wyników Polski znaczący wzrost wolumenu transakcji odnotował również rynek M&A w Czechach, napędzany rozkwitającą branżą technologiczną, dynamicznie rosnącym sektorem konsumenckim i silnym przemysłem. Z kolei M&A w Rumunii odpowiadało za 11% całości M&A w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 2003-2024, co jest obiecującym sygnałem dla szybko rosnącej gospodarki tego kraju.
M&A w CEE: Udział w łącznej liczbie transakcji według krajów, 2003 – 2024
Zagraniczni nabywcy ściągają do CEE w poszukiwaniu okazji do transgranicznego M&A
51% transakcji ma charakter transgraniczny
Transgraniczna aktywność M&A w CEE, poza nielicznymi wyjątkami, konsekwentnie przewyższała transakcje krajowe. Wynika to z dużego zainteresowania regionem ze strony inwestorów zagranicznych, których przyciąga rosnąca gospodarka, wykwalifikowana i niedroga kadra oraz reputacja regionu jako miejsca pionierskich innowacji technologicznych.
Patrząc na poszczególne kraje, te o mniejszym łącznym wolumenie transakcji mają zwykle wyższy udział transakcji transgranicznych (np. transakcje M&A w Bułgarii, na Łotwie i w Słowenii). Większość z tych krajów ma mniejszą gospodarkę, co oznacza, że przejęć może dokonywać mniej lokalnych graczy.
M&A w CEE: Krajowe a transgraniczne, 2003 – 2024
Software i przemysł to główne cele inwestycji zagranicznych w CEE
Transgraniczne transakcje M&A cechowała, w różnych branżach, niezwykła różnorodność: żadna pojedyncza branża nie odpowiadała za więcej niż 10% wszystkich transakcji. Mimo to na czoło, z 635 transakcjami, wysunął się software, tuż za nim uplasował się przemysł z 543 transakcjami. Biorąc pod uwagę szybko rozwijające się w regionie centrum technologiczne, spodziewamy się, że udział software w M&A będzie w przyszłości rósł.
Nabywcy z USA i Niemiec to czołowi gracze na rynku M&A w CEE
USA i Niemcy odpowiadały łącznie za ponad 1/5 wszystkich transgranicznych transakcji M&A przeprowadzonych w latach 2003-2024 w Europie Środkowo-Wschodniej. Nabywców z tych dwóch krajów szczególnie interesowały branże: software, przemysł, finanse, motoryzacja i handel detaliczny. Atrakcyjność możliwości redukcji kosztów to siła napędowa strategicznej decyzji nabywców z USA i Europy Zachodniej o ekspansji w CEE. Jak pokazujemy szczegółowo w dalszej części raportu, średni godzinowy koszt pracy w większości krajów Europy Zachodniej w 2023 roku był co najmniej dwukrotnie wyższy niż średnia dla CEE.
M&A w CEE: Przejęcia transgraniczne według nabywców, 2003 – 2024
Znaczące inwestycje strategiczne i prężny rynek private equity
Inwestycje strategiczne to fundament fuzji i przejęć w CEE. Dynamiczne gospodarki regionu stwarzają wyjątkową okazję dla lokalnych i zagranicznych firm, które chcą rozwijać się dzięki M&A.
W szczególności takie kraje jak Polska, Czechy, Estonia i Litwa słyną z silnych kompetencji technologicznych i przyciągają nabywców poszukujących najwyższej klasy technologii. Co więcej, wiele branż w regionie jest rozdrobnionych, a nabywcy strategiczni mają do dyspozycji ogromną pulę potencjalnych celów przejęć.
Przez większość analizowanego okresu udział przejęć finansowych w regionie utrzymywał się w okolicach 20%. Wśród inwestorów finansowych najbardziej aktywne są fundusze private equity. Rynkowa euforia z końca 2020 i 2021 roku wywołała skok aktywności funduszy private equity i venture capital, przyciągając bezprecedensowy napływ kapitału i prowadząc do gwałtownego wzrostu liczby przejęć finansowych. W 2022 roku udział nabywców finansowych spadł do 22% wolumenu transakcji, co wynikało z większej niepewności i rosnących stóp procentowych, które ostudziły aktywność private equity. W 2023 roku udział nabywców finansowych wzrósł do 27%, prawdopodobnie dzięki stabilizującemu się otoczeniu i lepszej przewidywalności przyszłych stóp procentowych.
M&A w CEE: Przejęcia strategiczne a finansowe, 2003 – 2024
Na poziomie krajów wyróżniają się M&A w Estonii i M&A na Litwie, z najwyższym udziałem przejęć finansowych spośród wszystkich krajów CEE. Wyniki te w dużej mierze napędzają ich dynamiczne ekosystemy technologiczne, które przyciągają fundusze private equity i venture capital. Stosunkowo wysoki, na poziomie ok. 23%, był również udział transakcji M&A z inwestorem finansowym w Czechach i na Łotwie. Z drugiej strony najniższą aktywność na tym polu odnotowało M&A w Chorwacji.
M&A w CEE: Przejęcia strategiczne a finansowe, 2003 – 2024
Silne zainteresowanie M&A w szerokim wachlarzu sektorów
Kwitnący sektor technologiczny Europy Środkowo-Wschodniej silnie przyciąga lokalnych i międzynarodowych nabywców poszukujących w regionie okazji inwestycyjnych. Transakcje fuzji i przejęć skoncentrowane na technologiach stanowiły znaczną część wszystkich transakcji w CEE: 17,7% ogółu. W przypadku M&A w Estonii, na Litwie i w Bułgarii udział transakcji technologicznych był jeszcze wyższy, na poziomie około 25%.
Choć transakcje technologiczne przyciągały sporo uwagi, również inne sektory radziły sobie mocno na rynku M&A w CEE. Sektor konsumencki, obejmujący handel detaliczny, żywność i inną działalność związaną z konsumentami, odpowiadał za 14,6% wszystkich transakcji. Szczególnie aktywne na tych rynkach było M&A w Słowenii, Chorwacji i na Łotwie. Zaobserwowaliśmy również silny impet w sektorach finansowym, przemysłowym i energetycznym regionu.
M&A w CEE: Podział według sektorów, 2003 – 2024
Rozkwit rynku technologicznego M&A w CEE
Branża technologiczna była w czołówce aktywności M&A w Europie Środkowo-Wschodniej, odpowiadając za około 17% wszystkich regionalnych transakcji w latach 2003-2024. W większości analizowanych krajów był to wiodący sektor pod względem wolumenu transakcji, a patrząc na udziały procentowe, zwłaszcza w Estonii, Bułgarii i na Litwie. W ujęciu bezwzględnym dominującą siłą okazała się Polska z imponującymi 803 transakcjami technologicznymi, tuż za nią uplasowały się M&A w Czechach (411 transakcji) oraz M&A w Rumunii (266 transakcji).
Analiza transakcji M&A
W tej części przeanalizujemy wartość transakcji oraz mnożniki wyceny stosowane w transakcjach M&A w CEE w porównaniu z pozostałą częścią Europy. Nie wszystkie transakcje mają ujawnione dane finansowe, a zwłaszcza w mniejszych krajach jest prawdopodobne, że wartość transakcji raportują tylko te o najwyższej łącznej wartości. Dlatego w naszej analizie powstrzymujemy się od badania łącznej wartości transakcji. Zamiast tego skupiliśmy się na medianach, ponieważ pozwalają one lepiej porównać oba regiony.
Mediana wartości transakcji: CEE a pozostała część Europy
W latach 2003-2024 region CEE konsekwentnie odnotowywał niższą medianę wartości transakcji niż pozostała część Europy, z wyjątkiem krótkiego okresu w latach 2010 i 2011. W latach 2006-2013 w obu obszarach mediana wartości transakcji malała. Głównym katalizatorem tego trendu był wielki kryzys finansowy z 2008 roku, a następnie europejski kryzys zadłużeniowy. Kolejnym istotnym czynnikiem obniżającym wartość transakcji jest rosnąca liczba transakcji, w których mniejsze firmy są przejmowane i konsolidowane przez fundusze private equity, co wywiera presję na spadek mediany wartości.
Od 2014 roku nastąpił krótkotrwały okres, w którym mediana wielkości transakcji w CEE i w pozostałej części Europy weszła na ścieżkę wzrostu. Wzrost ten nie utrzymał się jednak, a mediana wielkości transakcji następnie spadła. W 2020 roku obie grupy osiągnęły najniższe mediany wielkości transakcji: 7,8 mln EUR w CEE oraz 10,0 mln EUR w pozostałej części Europy.
W 2021 roku wielkość transakcji odbiła wraz z poprawą warunków gospodarczych, a mediany wartości w CEE i w Europie niemal się podwoiły w ciągu kolejnego roku. Mimo narastających przeciwności trend wzrostowy utrzymał się w 2022 roku. W tym czasie inwestorzy finansowi dysponowali rekordowymi zasobami niezainwestowanego kapitału (dry powder), a spółki portfelowe wspierane przez fundusze PE były w dobrej pozycji, by konkurować o wartościowe cele, windując wartości transakcji do rekordowych poziomów.
M&A w CEE: Mediana wartości transakcji (mln EUR), 2003 – 2024
Mediana mnożnika EBITDA: CEE a pozostała część Europy
Mediana mnożnika EBITDA stosowanego w transakcjach M&A w regionie CEE była niższa niż w pozostałej części Europy przez większość okresu 2003-2023. Obserwowaliśmy znaczną zmienność w okresach recesji w 2008 roku i na początku 2020 roku. W 2021 roku mediana mnożnika EBITDA niemal się podwoiła, do 11,7x, ale w 2022 roku spadła do 5,8x. W 2023 roku mediana mnożnika EBITDA w CEE odbiła do 8,7x, a następnie wzrosła do 10,5x w 2024 roku, przewyższając średnią europejską.
Aby lepiej zrozumieć długoterminowe trendy i ograniczyć wpływ krótkoterminowej zmienności, uwzględniliśmy 3-letnią średnią kroczącą mediany mnożnika EBITDA dla CEE. Porównując ją z medianą mnożnika EBITDA dla pozostałej części Europy, dostrzegamy wyraźny trend rosnącego dyskonta CEE, narastający do 2022 roku. Dyskonto osiągnęło największą rozpiętość w 2022 roku, gdy mnożnik EBITDA w pozostałej części Europy wynosił 13,0x, podczas gdy mnożnik w Europie Środkowo-Wschodniej (CEE) spadł do historycznie niskiego poziomu 5,8x, co dało rozpiętość 7,2x. Do 2023 roku rozpiętość ta niemal zniknęła, gdy mediana mnożników EBITDA w pozostałej części Europy spadła z 13,0x do 9,2x. Ten spadek w pozostałej części Europy, do historycznej średniej 10,1x, wynikał głównie ze zmiany nastrojów inwestorów i utrzymującej się niepewności makroekonomicznej.
Dyskonto CEE wynikało historycznie z kilku czynników, w tym mniejszej wielkości transakcji, mniej intensywnej konkurencji między nabywcami oraz większego rozdrobnienia rynku. Do dyskonta przyczyniało się również podwyższone ryzyko polityczne i gospodarcze w niektórych krajach. Wreszcie, warto zauważyć, że kilka krajów CEE ma wyższe premie za ryzyko kapitałowe, które są wykorzystywane do dyskontowania przyszłych przepływów pieniężnych, co ostatecznie prowadzi do niższych wycen.
M&A w CEE: Mediana mnożnika EBITDA, 2003 – 2024
Mnożnik przychodów: CEE a pozostała część Europy
Mediana mnożnika przychodów w transakcjach M&A w Europie Środkowo-Wschodniej cechowała się wyraźnie większą zmiennością niż w innych regionach Europy. Było to szczególnie widoczne w latach 2020-2021, gdy podwoiła się do 1,6x. Jednak o ile w 2022 roku mediana mnożnika przychodów w innych częściach Europy nadal stopniowo rosła, o tyle w regionie CEE spadła, do 1,0x. W 2023 roku mnożnik ustabilizował się w okolicach 1,0x, a w 2024 roku wzrósł do 1,4x przychodów.
Stosując 3-letnią średnią kroczącą, aby wygładzić krótkoterminowe wahania, widzimy rosnące dyskonto między celami z CEE a tymi z pozostałej części Europy. Trend ten, podobnie jak w przypadku mnożnika EBITDA, wynika z mniejszej wielkości transakcji i konkurencji między nabywcami, rozdrobnienia rynku, wyższego ryzyka politycznego i gospodarczego oraz wyższych stóp dyskontowych. W 2023 roku dyskonto to gwałtownie się skurczyło, głównie z powodu ostrego spadku mnożników płaconych w pozostałych europejskich transakcjach.
M&A w CEE: Mediana mnożnika przychodów, 2003 – 2024
Atrakcyjne cechy gospodarki Europy Środkowo-Wschodniej
(dane za 2023 rok, dane za 2024 rok obecnie niedostępne)
Region CEE stał się atrakcyjnym kierunkiem gospodarczym dla firm, które chcą sięgnąć po rynki krajowe i międzynarodowe. Dzięki zróżnicowanej gospodarce i silnemu potencjałowi wzrostu CEE oferuje wysoko wykwalifikowaną kadrę przy niskich kosztach, korzystne trendy demograficzne oraz znaczące bezpośrednie inwestycje zagraniczne. Co więcej, rosnąca integracja regionu z globalnymi rynkami oraz jego nacisk na innowacje i cyfryzację czynią z CEE kluczowego gracza w światowej gospodarce.
W kolejnych częściach przyglądamy się bliżej dwóm kluczowym zmiennym makroekonomicznym: PKB i kosztom pracy.
Realne PKB rosło w tempie 3% CAGR w latach 2003-2023
W ciągu ostatnich dwóch dekad region Europy Środkowo-Wschodniej odnotował imponujący wzrost gospodarczy, a jego średni wzrost realnego PKB znacznie wyprzedzał średnią Unii Europejskiej. Te imponujące wyniki można przypisać kilku czynnikom, w tym silnemu popytowi wspieranemu przez rosnącą liczbę konsumentów o średnich dochodach, wysoko wykwalifikowanej kadrze oraz atrakcyjnym zachętom inwestycyjnym. W rezultacie region stał się prawdziwym zagłębiem aktywności w obszarze fuzji i przejęć, a zagraniczni nabywcy chętnie korzystają z wysokiego tempa wzrostu i przyjaznego otoczenia biznesowego.
Gospodarka CEE: Wzrost PKB, 2003 – 2023
Rosnąca kadra dostępna za 1/3 wynagrodzeń z Europy Zachodniej
Kolejnym kluczowym czynnikiem, dla którego aktywność M&A w regionie CEE rosła na przestrzeni lat, jest stosunkowo niski koszt pracy, o połowę niższy od średniej UE. Wysoko wykwalifikowana kadra regionu i niższe koszty wynagrodzeń stanowią atrakcyjną propozycję dla zagranicznych inwestorów chcących wejść na rynek. To połączenie wykwalifikowanej kadry i niższych kosztów sprawiło, że region stał się preferowanym kierunkiem dla firm chcących umocnić swoją pozycję w Europie lub rozwinąć dotychczasową działalność.
Gospodarka CEE: Godzinowy koszt pracy w EUR, 2023
Aventis Advisors pomoże Ci poruszać się po rynku M&A w CEE
Rosnąca liczba transakcji w Europie Środkowo-Wschodniej zwiększyła popyt na doradcy M&A działających w tym regionie. Współpracując z doradcą M&A w CEE, możesz uzyskać cenny wgląd w rozwijające się kraje, branże i firmy, które mogą idealnie pasować do Twojego biznesu. Wiedza lokalnych doradców M&A jest szczególnie cenna w transakcjach transgranicznych. Mogą oni pomóc zagranicznym stronom zrozumieć dynamikę rynku oraz ramy prawne i regulacyjne, a także pokonać bariery językowe i kulturowe.
W Aventis Advisors zdobyliśmy szerokie doświadczenie we wspieraniu międzynarodowych nabywców mierzących się z wyjątkowymi zawiłościami inwestowania w regionie CEE. Dzięki dostępowi do lokalnych baz danych i sieci kontaktów możemy dostarczyć cennych informacji i wsparcia w wyborze oraz domknięciu właściwej transakcji. Doświadczenie w łączeniu zagranicznych inwestorów ze spółkami z regionu CEE pozwala nam obsłużyć wszystkie Twoje potrzeby inwestycyjne, od poruszania się w złożonych wymogach finansowych po niwelowanie różnic kulturowych.
O Aventis Advisors
Aventis Advisors to doradca M&A dla firm technologicznych i wzrostowych, z siedzibą w CEE. Wierzymy, że światu posłużyłaby mniejsza liczba (za to lepszej jakości) transakcji M&A, realizowanych we właściwym momencie dla firmy i jej właścicieli. Naszym celem jest dostarczanie uczciwych, opartych na rzetelnej analizie porad, w których jasno przedstawiamy klientom wszystkie opcje, w tym tę, by zachować status quo.
Skontaktuj się z nami, aby porozmawiać o tym, ile może być warta Twoja firma i jak wygląda cały proces.